Ho do viêm phế quản có thể xuất hiện từ những ngày đầu và thường là triệu chứng kéo dài lâu nhất. Với viêm phế quản cấp, cơn ho thường kéo dài từ 1 đến 3 tuần, chuyển dần từ ho khan sang ho có đờm và có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ. Hiểu đúng diễn biến này giúp bạn chăm sóc đường thở phù hợp và nhận ra sớm dấu hiệu cần đi khám.
Đặc điểm nhận biết ho do viêm phế quản
Khi phế quản bị viêm, niêm mạc đường thở có thể sưng nề, tăng tiết chất nhầy và trở nên nhạy cảm hơn. Khi chất nhầy tích tụ, các thụ thể ho (đầu dây thần kinh cảm nhận kích thích) bị kích hoạt. Cơ thể phản ứng bằng cách ho để đẩy chất nhầy ra ngoài. Vì vậy, cơn ho có thể thay đổi từ ho khan sang ho có đờm, đồng thời khác nhau về tần suất và mức độ theo từng giai đoạn bệnh.
Các đặc điểm thường gặp gồm:
- Ho khan hoặc ho có đờm: Cơn ho có thể bắt đầu dưới dạng ho khan, sau đó chuyển sang ho có đờm khi lượng dịch tiết trong phế quản tăng lên. Đờm có thể trong, trắng, vàng hoặc xanh; màu sắc đờm đơn thuần không đủ để xác định nguyên nhân do vi khuẩn.
- Ho rải rác hoặc thành cơn: Người bệnh có thể ho lác đác hoặc thành từng đợt trong ngày. Ho liên tục, đặc biệt những cơn mạnh, có thể gây đau rát họng, đau mỏi cơ ngực, cơ bụng.
- Ho tăng về đêm: Một số trường hợp nhận thấy cơn ho xuất hiện nhiều hơn vào ban đêm, gây khó ngủ hoặc thức giấc. Khi nằm, dịch tiết từ mũi họng và phế quản dễ đọng lại, cộng với không khí phòng ngủ khô hoặc lạnh, khiến phản xạ ho dễ khởi phát hơn.
- Ho tăng khi gặp tác nhân kích thích: Không khí lạnh, khói thuốc, bụi, ô nhiễm, mùi hóa chất hoặc vận động có thể kích hoạt và làm cơn ho rõ hơn.
- Kèm các triệu chứng khác: Bên cạnh ho, người bệnh có thể khạc đờm, khò khè hoặc nặng ngực. Những ngày đầu của viêm phế quản cấp có thể kèm đau họng, nghẹt mũi, mệt mỏi hoặc sốt nhẹ.
Ho do viêm phế quản có thể thay đổi về tính chất và mức độ theo từng giai đoạn
Ho do viêm phế quản kéo dài bao lâu?
Với viêm phế quản cấp, cơn ho thường kéo dài khoảng 1 - 3 tuần và đôi khi lâu hơn, ngay cả khi sốt, đau họng hoặc mệt mỏi đã thuyên giảm. Trong khi đó, viêm phế quản mạn thường gây ho có đờm kéo dài và tái diễn. Đặc trưng của thể bệnh này là ho khạc đờm ít nhất 3 tháng mỗi năm trong 2 năm liên tiếp, sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác gây ho mạn tính.
Thời gian ho thực tế còn khác nhau ở mỗi người. Mức độ viêm, khả năng phục hồi của đường thở, tác nhân kích thích và bệnh lý đi kèm đều có thể khiến cơn ho kéo dài hơn. Một số yếu tố ảnh hưởng chính gồm:
1. Mức độ viêm và khả năng phục hồi của đường thở
Mức độ viêm ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian cơn ho thuyên giảm. Đợt viêm càng rộng, niêm mạc phế quản và phản xạ ho càng cần nhiều thời gian để trở lại bình thường. Không ít người bệnh đi khám vì lo lắng khi đã hết sốt, ăn uống bình thường nhưng vẫn còn ho. Ở nhiều trường hợp, đây là khác biệt về tốc độ hồi phục chứ chưa phải dấu hiệu bệnh nặng lên.
2. Hút thuốc và môi trường ô nhiễm
Nếu thường xuyên hít khói thuốc, bụi mịn hay hơi hóa chất, bạn có thể ho lâu hơn. Các tác nhân này liên tục kích ứng niêm mạc phế quản đang hồi phục. Đặc biệt, khói thuốc làm giảm hoạt động của hệ thống lông chuyển có nhiệm vụ đưa chất nhầy và các chất bám trong đường thở ra ngoài. Khi cơ chế làm sạch này hoạt động kém, dịch tiết dễ ứ đọng và đường thở tiếp tục bị kích thích, khiến cơn ho chậm cải thiện hoặc dễ tái phát.
Khói thuốc và không khí ô nhiễm làm tăng kích ứng, khiến cơn ho lâu cải thiện
3. Bệnh lý đi kèm
Các bệnh lý hô hấp như hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc giãn phế quản có thể khiến cơn ho kéo dài và diễn biến phức tạp hơn. Hen làm đường thở tăng phản ứng và dễ co thắt sau nhiễm trùng, trong khi COPD và giãn phế quản thường liên quan đến tăng tiết hoặc khó làm sạch đờm.
Nếu cơn ho không cải thiện như dự kiến, bác sĩ sẽ đánh giá thêm bệnh nền và những nguyên nhân dễ bị bỏ sót như trào ngược dạ dày thực quản, dịch mũi chảy xuống họng, tác dụng phụ của thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển hoặc ho gà.
Vì sao hết viêm phế quản vẫn còn ho?
Sau khi viêm phế quản cấp thuyên giảm, cơn ho có thể chưa biến mất ngay vì niêm mạc và phản xạ đường thở cần thêm thời gian để phục hồi. Trong đợt viêm, niêm mạc phế quản bị tổn thương, phù nề và trở nên nhạy cảm hơn. Tình trạng nhạy cảm này có thể tồn tại lâu hơn các triệu chứng toàn thân, khiến không khí lạnh, bụi, khói thuốc hoặc mùi mạnh vẫn dễ gây ho.
Bên cạnh đó, phế quản có thể tiếp tục tiết và lưu giữ một lượng chất nhầy sau đợt viêm. Cơ thể duy trì phản xạ ho để đưa lượng dịch tiết này ra ngoài và làm sạch đường thở. Khi niêm mạc phế quản phục hồi, lượng chất nhầy giảm và độ nhạy của đường thở trở về bình thường, cơn ho cũng sẽ thưa và nhẹ dần trước khi hết hẳn.
Tình trạng này gọi là ho sau nhiễm trùng (post-infectious cough), thường kéo dài 3–8 tuần và tự giảm dần. Tuy vậy, bạn vẫn nên đi khám khi ho quá 3 tuần, để bác sĩ loại trừ các nguyên nhân khác trước khi kết luận. Điều quan trọng là cơn ho cần thưa và nhẹ dần theo thời gian.
Cách kiểm soát ho do bệnh viêm phế quản
Kiểm soát ho do bệnh viêm phế quản cần tập trung vào việc giảm kích thích đường thở, hỗ trợ làm loãng dịch tiết và tạo điều kiện để niêm mạc phế quản phục hồi. Với ho có đờm, không nên cố gắng cắt hoàn toàn cơn ho vì phản xạ này còn giúp đưa chất nhầy ra khỏi đường thở. Một số biện pháp có thể áp dụng gồm:
1. Uống đủ nước
Bạn nên uống đủ nước mỗi ngày, lượng cụ thể tùy thể trạng, mức vận động và thời tiết. Nước tiểu có màu vàng nhạt là dấu hiệu dễ theo dõi cho thấy cơ thể đã được cung cấp đủ nước. Nên chia nước thành nhiều lần uống trong ngày để duy trì độ ẩm cho niêm mạc đường thở và giúp dịch tiết bớt đặc, từ đó hỗ trợ khạc đờm dễ hơn. Có thể ưu tiên nước ấm nếu giúp giảm cảm giác khô rát hoặc kích thích ở họng. Người mắc suy tim, suy thận hoặc đang phải kiểm soát lượng dịch cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
Uống đủ nước giúp duy trì độ ẩm đường thở và hỗ trợ làm loãng đờm
2. Giữ ấm và làm dịu đường thở
Giữ ấm cơ thể, đặc biệt vùng cổ và ngực, giúp hạn chế tình trạng không khí lạnh kích thích đường thở và khởi phát cơn ho. Khi thời tiết lạnh, nên mặc đủ ấm, hạn chế thay đổi nhiệt độ đột ngột và tránh để luồng điều hòa hoặc quạt thổi trực tiếp vào mặt.
Bạn có thể uống nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý và duy trì độ ẩm phù hợp trong phòng nếu không khí quá khô. Không nên xông hoặc hít hơi nước quá nóng vì có nguy cơ gây bỏng mà không giúp viêm phế quản khỏi nhanh hơn.
3. Giữ không khí sạch quanh bạn
Bạn nên ngừng hút thuốc và tránh hít khói thuốc thụ động trong suốt thời gian đường thở phục hồi. Trong gia đình, khói nhang, bếp than, thuốc lá điện tử, nước hoa hoặc chất tẩy rửa có mùi mạnh là những nguồn gây ho dễ bị bỏ qua. Vào những ngày chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức xấu, bạn nên hạn chế ra ngoài hoặc đeo khẩu trang khi di chuyển.
Nếu phải làm việc trong môi trường nhiều bụi hoặc hóa chất, cần sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp và giảm thời gian tiếp xúc khi có thể.
4. Nghỉ ngơi hợp lý
Người trưởng thành nên ngủ từ 7 - 9 giờ mỗi đêm. Bạn có thể nghỉ thêm trong ngày nếu còn mệt hoặc ho nhiều. Trong giai đoạn triệu chứng rõ, nên hạn chế thức khuya, lao động nặng và các bài tập cường độ cao vì những hoạt động này có thể làm tăng nhịp thở và kích thích cơn ho.
Nếu không sốt, không khó thở và sức khỏe ổn định, người bệnh vẫn có thể đi lại hoặc vận động nhẹ thay vì nằm nghỉ hoàn toàn. Khi cơn ho và tình trạng mệt giảm, có thể tăng dần mức vận động theo khả năng chịu đựng. Nên dừng hoạt động và nghỉ nếu xuất hiện khó thở, chóng mặt, đau tức ngực hoặc cơn ho tăng rõ.
5. Sử dụng mật ong phù hợp
Người lớn và trẻ trên 1 tuổi có thể dùng một lượng nhỏ mật ong để làm dịu niêm mạc họng và hỗ trợ giảm ho, đặc biệt vào buổi tối. Có thể dùng trực tiếp hoặc pha mật ong với nước ấm; không nên pha với nước quá nóng. Mật ong chỉ có tác dụng hỗ trợ giảm triệu chứng, không điều trị tình trạng viêm tại phế quản. Không dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi. Mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum, gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, một tình trạng có thể đe dọa tính mạng. Người cần kiểm soát đường huyết cũng nên chú ý đến lượng mật ong sử dụng.
6. Dùng thuốc đúng chỉ định
Bạn nên sử dụng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, dựa trên tính chất cơn ho, lượng đờm, độ tuổi và bệnh lý đi kèm. Với ho khan gây nhiều khó chịu hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, thuốc giảm ho có thể được cân nhắc trong trường hợp phù hợp.
Nếu đờm đặc và khó khạc, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc làm loãng hoặc long đờm, dù hiệu quả của nhóm thuốc này trong viêm phế quản cấp chưa thật sự nhất quán. Thuốc giãn phế quản thường chỉ được cân nhắc khi có co thắt đường thở, khò khè hoặc bệnh lý hô hấp nền phù hợp, không dùng thường quy cho mọi trường hợp viêm phế quản.
Đặc biệt, người bệnh không nên tự dùng kháng sinh chỉ vì ho kéo dài hoặc đờm chuyển sang màu vàng, xanh. Phần lớn viêm phế quản cấp liên quan đến virus và màu sắc đờm không đủ để xác định nhiễm khuẩn. Bác sĩ sẽ cân nhắc kháng sinh khi có căn cứ phù hợp, vì vậy sử dụng thuốc đúng chỉ định vừa giúp kiểm soát triệu chứng an toàn vừa hạn chế những tác dụng không mong muốn.
Khi nào cơn ho cần được thăm khám?
Cơn ho do viêm phế quản cấp thường giảm dần khi đường thở phục hồi. Khi thăm khám, câu hỏi đầu tiên bác sĩ thường đặt ra là cơn ho đang giảm, giữ nguyên hay nặng lên so với tuần trước. Bạn không nên tiếp tục tự theo dõi tại nhà nếu ho không cải thiện, ngày càng nặng hoặc xuất hiện thêm triệu chứng bất thường. Các dấu hiệu cần lưu ý gồm:
- Ho kéo dài trên 3 tuần hoặc không có xu hướng giảm: Cơn ho dai dẳng cần được đánh giá lại, đặc biệt khi tần suất và mức độ ho không cải thiện theo thời gian.
- Sốt cao hoặc sốt trở lại: Sốt từ 38°C trở lên kéo dài nhiều ngày, sốt cao hoặc đã hết sốt nhưng sốt lại có thể cho thấy bệnh chưa diễn biến theo hướng hồi phục thông thường.
- Khó thở hoặc thở nhanh: Khi có cảm giác hụt hơi, khó lấy đủ hơi, thở nhanh hoặc khò khè tăng dần, bạn nên đi khám sớm để bác sĩ đánh giá mức độ ảnh hưởng đến đường hô hấp.
- Đau ngực bất thường: Đau nhẹ ở cơ thành ngực có thể xuất hiện sau những cơn ho mạnh. Tuy nhiên, đau ngực rõ, kéo dài, xuất hiện cả khi không ho hoặc tăng khi hít sâu cần được thăm khám.
- Ho ra máu: Khi đờm lẫn máu hoặc ho ra máu, bác sĩ cần xác định nguồn chảy máu và loại trừ các bệnh lý đường hô hấp khác.
- Dấu hiệu cần cấp cứu ngay: Tím môi hoặc đầu ngón tay, khó thở dữ dội, lú lẫn, ho ra nhiều máu hoặc SpO2 (độ bão hòa oxy trong máu) đo bằng máy kẹp ngón tay dưới 92%. Khi gặp các dấu hiệu này, bạn cần đến cơ sở cấp cứu gần nhất.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh tim phổi mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch nên chủ động đi khám sớm hơn nếu cơn ho tiến triển hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường.
Ho kéo dài hoặc kèm triệu chứng bất thường cần được thăm khám sớm
Kết luận
Ho do viêm phế quản thường là triệu chứng thuyên giảm muộn nhất, vì đường thở cần thời gian để phục hồi. Trong giai đoạn này, cơn ho nên có xu hướng thưa và nhẹ dần. Người bệnh cần chăm sóc đường thở đúng cách, hạn chế các yếu tố kích thích và theo dõi sát những thay đổi về mức độ ho cũng như các triệu chứng đi kèm.
Nếu cơn ho kéo dài không cải thiện, tái diễn nhiều lần hoặc kèm sốt, khò khè, khó thở, đau ngực hay ho ra máu, bạn nên đến Khoa Nội Tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa để thăm khám. Bác sĩ sẽ đánh giá đặc điểm cơn ho, tình trạng đường thở và các triệu chứng đi kèm. Khi cần thiết, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh để làm rõ nguyên nhân. Kết quả thăm khám giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp với tình trạng của bạn. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
